Kí sinh trùng đường ruột âm thầm tấn công cư dân thành thị

Thói quen ăn gỏi cá, thịt tái, rau sống hay uống nước chưa đun sôi trở thành “cửa ngõ” cho kí sinh trùng xâm nhập cơ thể. Phóng viên Tiền Phong có cuộc trao đổi với bác sĩ, ThS. Phạm Thị Thảo Hương – Khoa Vi sinh, Viện Xét nghiệm Y học, Bệnh viện Bạch Mai để hiểu rõ hơn về căn bệnh tưởng chừng xa lạ nhưng lại rất gần này.

Thưa bác sĩ, nhiều người vẫn nghĩ bệnh kí sinh trùng đường ruột chỉ xảy ra ở vùng nông thôn, nơi điều kiện vệ sinh kém. Quan niệm này có đúng không?

ThS.BS Phạm Thị Thảo Hương: Đây là một quan niệm chưa đầy đủ. Kí sinh trùng đường ruột thực tế có thể “ghé thăm” bất kì ai, dù sống ở thành thị hay nông thôn, trẻ nhỏ hay người lớn. Chỉ cần điều kiện vệ sinh, ăn uống không đảm bảo là chúng có thể xâm nhập và gây bệnh. Ở đô thị, nguy cơ lại đến từ thói quen ăn uống đa dạng như ăn gỏi cá, thịt tái, rau sống hoặc rau thủy sinh chưa được nấu chín kĩ. Mỗi khu vực có những yếu tố nguy cơ khác nhau. Nếu người dân ở nông thôn dễ nhiễm các loại giun lây qua đất (giun móc, giun lươn) do tiếp xúc trực tiếp với đất khi làm vườn, đi chân trần, thì người thành thị lại đối mặt với nguy cơ cao từ thói quen ăn uống đa dạng.

Bác sĩ có thể cho biết những loại kí sinh trùng đường ruột thường gặp ở nước ta hiện nay?

Kí sinh trùng đường ruột là những sinh vật sống trong đường tiêu hóa của con người, lấy chất dinh dưỡng từ vật chủ để tồn tại. Chúng được chia thành bốn nhóm chính.

Nhóm giun tròn gồm giun đũa, giun tóc, giun móc, giun mỏ, giun kim và giun lươn. Trong đó, giun móc và giun lươn sống bám vào niêm mạc ruột để hút máu; giun kim thường gặp ở trẻ nhỏ; giun lươn thì nguy hiểm hơn vì có thể tự nhân lên trong cơ thể.

Nhóm sán lá có hình dẹt như chiếc lá, thường gặp là sán lá gan lớn, sán lá gan nhỏ, sán lá phổi, sán lá ruột. Nhóm sán dây có thân gồm nhiều đốt, như sán dây lợn, sán dây bò. Nhóm cuối là các kí sinh trùng đơn bào như amip gây bệnh lị.

Bệnh nhân nhiễm sán lá gan do thói quen ăn gỏi cá sống.

Con đường lây nhiễm kí sinh trùng phổ biến nhất hiện nay là gì, thưa bác sĩ?

Có hai con đường chính. Thứ nhất là qua da, khi ấu trùng giun móc, giun lươn có trong đất ẩm chui qua da người, thường ở kẽ chân, kẽ tay khi đi chân trần hoặc làm vườn mà không có đồ bảo hộ.

Thứ hai là qua đường ăn uống, đây là đường lây phổ biến nhất. Rau sống chưa rửa kỹ, được bón phân tươi hoặc tưới nước bẩn có thể chứa trứng giun đũa, giun tóc. Ăn gỏi cá nước ngọt là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm sán lá gan nhỏ. Các món rau thủy sinh như rau cần, cải xoong, ngó sen nếu ăn sống có thể chứa ấu trùng sán lá gan lớn. Ăn thịt lợn, bò tái hoặc chưa nấu chín dễ nhiễm sán dây. Ngoài ra, uống nước chưa đun sôi hay vệ sinh cá nhân kém, đặc biệt ở trẻ nhỏ, cũng làm tăng nguy cơ nhiễm giun kim.

Những dấu hiệu nào giúp người dân nhận biết sớm bệnh do kí sinh trùng gây ra?

Biểu hiện của nhiễm kí sinh trùng thường mơ hồ, dễ bị nhầm với các bệnh tiêu hóa thông thường. Người bệnh có thể bị đau bụng âm ỉ, đầy hơi, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa kéo dài, chán ăn, sụt cân, mệt mỏi.

Một số dấu hiệu đặc trưng hơn là ngứa hậu môn về đêm, thường gặp ở trẻ nhiễm giun kim; da xanh, thiếu máu do giun móc hút máu; hoặc nổi mẩn, dị ứng trên da.

Nếu không điều trị, kí sinh trùng có thể gây ra nhiều biến chứng nặng như tắc ruột (do búi giun đũa), giun chui ống mật gây viêm đường mật, áp-xe gan. Ở trẻ em, bệnh kéo dài sẽ dẫn tới suy dinh dưỡng, chậm phát triển. Riêng nhiễm sán lá gan lâu ngày có thể gây xơ gan, thậm chí ung thư đường mật.

Vậy bác sĩ có khuyến cáo gì để phòng bệnh hiệu quả?

Phòng bệnh luôn là biện pháp quan trọng nhất. Nguyên tắc đầu tiên là ăn chín, uống sôi, tuyệt đối không ăn gỏi cá, thịt tái, tiết canh. Rau củ cần được rửa kĩ dưới vòi nước chảy; việc ngâm rau trong nước muối không giúp diệt trứng giun, sán như nhiều người lầm tưởng.

Người dân nên rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, cắt móng tay gọn gàng, giữ sạch sẽ. Khi làm vườn hay tiếp xúc với đất ẩm, cần mang găng tay, đi ủng để tránh ấu trùng xâm nhập qua da.

Ngoài ra, cần xử lí phân hợp vệ sinh, không dùng phân tươi bón rau, và tẩy giun định kì 6 tháng/lần theo hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt là với trẻ nhỏ.

Trong trường hợp nghi ngờ nhiễm kí sinh trùng, người bệnh nên làm gì?

Người dân tuyệt đối không nên tự mua thuốc uống vì mỗi loại kí sinh trùng có thuốc đặc hiệu riêng. Tự điều trị có thể khiến bệnh không khỏi, thậm chí gây kháng thuốc.

Khi có dấu hiệu nghi ngờ, cần đến các cơ sở y tế uy tín để làm xét nghiệm như xét nghiệm phân, máu hoặc các xét nghiệm chuyên sâu khác để xác định chính xác loại kí sinh trùng. Dựa trên kết quả đó, bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp và hiệu quả nhất.

Cảm ơn bác sĩ!